Altı Yılın
Hikâyesi

Önce grafiği tanıyalım

Her renkli çizgi bir partinin oy oranını izliyor: çizgi yükseliyorsa parti oy kazanıyor, düşüyorsa kaybediyor. 2020'nin ilk haftasında AKP %39,2, CHP %25,1 — arada 13 puandan fazla fark var ve kimse bunun kapanacağına ihtimal vermiyor.

Bir uyarı: bu çizgiler tek tek anketler değil. Anket şirketleri aynı haftada bile birbirinden farklı sayılar verir; kimisi bir partiyi hep yüksek, kimisi hep düşük ölçer. Biz 712 anketi bir araya getirip bu bilinen sapmaları düzelttik ve her hafta için tek bir tahmin çıkardık. Yani tek bir anketin zıplamasını değil, hepsinin birlikte işaret ettiği yönü izliyorsunuz.

Araştırmalar ne diyor: anketleri şirket sapmalarından arındırıp tek seriye bağlama yöntemi siyaset biliminde standarttır; buradaki model bu geleneğin kurucu çalışmasını izler (Jackman 2005).

Kriz geldi, çizgi kımıldamadı

Mart 2020'de pandemi başladı. Sokaklar boşaldı, hayat durdu; anketlerde "hükûmet işini iyi yapıyor" diyenlerin oranı hızla yükseldi. Ama oy tercihi çizgisi yerinden kımıldamadı.

Hikâyenin ilk dersi bu: bir yönetimi beğenmekle ona oy vermek aynı şey değil. Kriz anında insanlar yönetime destek verir; ama hangi partiye oy vereceği çoğu insanda kimlik meselesidir ve kolay değişmez. Bu ayrımı altı yıl boyunca tekrar göreceğiz.

Araştırmalar ne diyor: bu örüntünün adı var — "bayrağın etrafında toplanma": krizde yönetime destek yükselir ama oy tercihi çok daha az oynar. Avrupa'da karantinalar bile oy niyetini yalnız ~2 puan artırdı (Mueller 1970; Bol vd. 2020).

Tek vuruş yok, törpü var

Merkez Bankası başkanı görevden alındı, Aralık 2021'de lira bir gecede değer kaybetti, enflasyon %85'i gördü. AKP'nin çizgisi %38'lerden %30,7'e indi.

Ama grafiğe dikkat: hiçbir haftada keskin bir düşüş göremezsiniz. Ekonomik kriz oyu bir vuruşta değil, ay ay törpüleyerek aşındırdı — kötü haberin kendisi değil, her ay yeniden gelen market fişi sayılıyor. Tek tek şoklar değil, birikmiş pahalılık.

Araştırmalar ne diyor: ekonominin oya sıçramayla değil aylara yayılan birikimle işlediği yerleşik bulgudur (Erikson & Wlezien 2012); üstelik kutuplaşma arttıkça seçmen ekonomiyi parti gözlüğüyle görür — Türkiye'de krizin ortasında bile iktidardan kopuşun sınırlı kalması bununla açıklanır (Balta, Demiralp & Demiralp 2023).

İYİ Parti'nin baharı

Aynı dönemin sessiz kazananı, mavi çizgideki İYİ Parti: Mayıs 2022 itibarıyla %15,5 ile zirvede. İktidardan kopan seçmen ilk durak olarak ana muhalefet CHP'yi değil, muhalefet ittifakının ikinci büyük partisini seçmişti.

Bu zirveyi aklınızda tutun — birazdan aynı mavi çizginin nereye düştüğünü göreceksiniz.

En büyük felaket, en küçük iz

6 Şubat 2023 depremlerinde 50 binden fazla insan hayatını kaybetti. Böyle bir felaketin iktidara oy kaybettirmesi beklenir; oysa oy çizgisinde kalıcı bir iz yok — altı yılın en çarpıcı bulgularından biri.

Mayıs seçimine AKP kampanya döneminde toparlanarak %36,4 ile girdi. Seçim gecesi bir şey daha ortaya çıktı: anketler CHP'yi gerçekte aldığı oydan 2–4 puan yüksek gösteriyordu. Yani ekrandaki çizgiler de birer ölçümdür ve ölçüm şaşabilir — bunu akılda tutarak devam edelim.

Araştırmalar ne diyor: afetler oyu kendiliğinden düşürmez; seçmen afetin kendisinden çok yardım müdahalesine tepki verir ve ölçülen etkiler çoğunlukla afet bölgesiyle sınırlı kalır — ulusal toplamda görünmez (Healy & Malhotra 2009; Bechtel & Hainmueller 2011).

Yer değiştirme

Seçim yenilgisi CHP'yi %21,3'e kadar düşürdü. Kasım 2023'te parti koltuğuna Özgür Özel geçti — ve kırmızı çizgi yön değiştirdi.

Mart 2024'te altı yılın en önemli anı yaşandı: CHP bu seride ilk kez AKP'nin önüne geçti. Ay sonundaki yerel seçimde CHP'nin birinci parti çıkması, grafikteki bu yer değiştirmeyi sandıkta da doğruladı.

Dikkat: bu sıçramayı yapan şey ekonomi ya da afet değil, siyasetin kendisiydi — bir liderlik değişimi ve bir seçim.

Araştırmalar ne diyor: anketleri en çok seçimlerin ve kampanya olaylarının oynattığı, siyaset biliminin en eski bulgularındandır — dış şoklar değil, siyasetin kendi takvimi (Gelman & King 1993).

İYİ Parti: çöküş ve kısmi dönüş

Hatırlıyor musunuz, İYİ Parti 2022'de %15,5 ile zirvedeydi. Seçimden sonra o mavi çizgi eridi; Nisan 2024'te %2,5'e kadar indi. Oylarının üçte ikisinden fazlasını iki yılda kaybetmek, bu seride başka hiçbir partinin yaşamadığı bir şey.

Sonrasında kısmi bir toparlanma var: seri %6,4 ile kapanıyor. Buradan çıkan ders: Türkiye'de bu oylar yok olmuyor, partiler arasında el değiştiriyor — su gibi, bir kaptan ötekine akıyor.

19 Mart etkisi

19 Mart 2025'te İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı ve CHP'nin cumhurbaşkanı adayı Ekrem İmamoğlu tutuklandı. Bu, altı yıl boyunca oyu gözle görülür biçimde oynatan az sayıdaki olaydan biri: CHP üç haftada %32,3'ten %34,7'e çıktı.

2025 boyunca CHP %34,7'i görerek altı yılın zirvesini yaptı. Yani baskı, en azından kısa vadede, hedef aldığı partinin oyunu düşürmedi — artırdı.

Araştırmalar ne diyor: baskının muhalefeti sindirmek yerine kenetleyebildiği başka rejimlerde de gösterildi (Pop-Eleches & Way 2021). Türkiye'nin kendi örneği de var: 2019'da İstanbul seçimi iptal edilince İmamoğlu yenilenen seçimi kat kat büyük farkla kazanmıştı (Esen & Gümüşçü 2019).

Mahkeme kararıyla dönen makas

21 Mayıs 2026'da mahkeme, CHP'nin Özel'i genel başkan yapan kurultayını "mutlak butlan"la — yani baştan geçersiz — saydı; genel başkanlık geçici olarak yeniden Kılıçdaroğlu'na döndü. Karar öncesi %29,9 olan CHP, serinin sonunda %13,4'e geriledi; AKP %33,3 ile yeniden önde.

24 Temmuz'da Özgür Özel ve 91 milletvekili CHP'den ayrılıp yeni bir parti kurdu. Altı yıllık seri tam burada, bir bilinmezin eşiğinde bitiyor.

Mor noktalar: Yeni Parti

Grafiğin sonundaki mor noktalar, parti daha kurulmadan "Özel yeni bir parti kurarsa oyunuz ne olur?" diye soran anketler. Verdikleri cevaplar %5,3 ile %35,7 arasında — uçurum gibi bir aralık.

Bu genişlik seçmenin kararsızlığından çok sorunun soruluş biçiminden geliyor: kimi anket yeni partiyi CHP'nin yerine, kimi yanına koyuyor ve aynı seçmen iki soruya farklı cevap veriyor. Bu ölçümler çizgidekilerle aynı türden veri olmadığı için onları çizgiye katmadık; ayrı noktalar olarak gösteriyoruz.

Anketler yeni partiyi normal parti listelerinde sormaya başladığında bu noktalar gerçek bir çizgiye dönüşecek. Araştırmalar ne diyor: sorunun soruluş biçiminin cevabı sistematik olarak değiştirmesi anket biliminin en eski bulgusudur (Schuman & Presser 1981); henüz kurulmamış partiler için sorulan varsayımsal sorular özellikle oynaktır.

Oyu ne oynatır?

Altı yıl, 712 anket ve incelediğimiz 74 olay: depremler, rekor enflasyon, terör saldırıları, dış krizler… Çizgiyi gürültü tabanının üstünde oynatan 13 an var. Ama bu sayıyı yalnız okumayın: eşiğin tanımı gereği rastgele tarihlerin de %10'u onu aşar, yani şanstan beklenen 7,4'tir.

Ayrıştırınca kalan şu: altı seçimin 5'i eşiği aşıyor — şanstan beklenen 0,6 iken. Bu tesadüf olamaz. Aşmayan tek seçim 2024 yerel seçimi ve o da kıl payıyla: penceresinde yalnız yedi anket olduğu için gürültü tabanı çok yükselmiş. Seçim dışı olaylarda ise aşma oranı şans düzeyinden ayrışmıyor. Yani afetler iz bırakmıyor, dış politika ölçülebilir biçimde dokunmuyor, ekonomik sıkıntı oyu ancak yavaş yavaş törpülüyor; güvenle ölçebildiğimiz tek hareket sandığın kendisi.

Araştırmalar ne diyor: kutuplaşmış ülkelerde oy bir performans karnesi değil, kimlik beyanıdır — parti tercihi sosyal aidiyete bağlanır ve dış şoklara karşı katılaşır (Van Bavel & Pereira 2018; Türkiye için McCoy & Somer 2021).