Bu sayfa İstanbul'un seçim tarihini tablo olarak değil, dört soruyla okur: il hangi geleneğe yaslanıyor ve bu ne kadar kararlı; 2018→2023'te ulusal dalgadan ne kadar saptı; oy nereye gitti ve bunun ne kadarı kanıtlanabilir; belediyeyi kim, hangi profille kazanıyor. Bütün sayılar YSK il sonuçlarından ve sitenin il modellerinden gelir; il için ayrıca kestirim yapılmaz.
Üstte 1950–2011 genel seçimlerinde ilin oyunun altı siyasi geleneğe dağılımı; altta 1984'ten bugüne belediye başkanlığını kazanan gelenek. Renk parti değil gelenek söyler.
| Yıl | merkez sağ | merkez sol | Millî Görüş/AK Parti | milliyetçi | Kürt siyaseti | diğer |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1950 | 56,6 | 26,1 | — | 17,2 | — | — |
| 1957 | 52,1 | 43,6 | — | 4,3 | — | 0,0 |
| 1961 | 41,8 | 38,2 | — | 12,4 | — | 7,7 |
| 1965 | 53,2 | 29,7 | — | 4,9 | — | 12,2 |
| 1969 | 47,8 | 33,9 | — | — | — | 18,4 |
| 1973 | 35,6 | 48,9 | 8,4 | — | — | 7,1 |
| 1977 | 28,4 | 58,2 | 6,6 | 2,7 | — | 4,1 |
| 1983 | 45,5 | 34,0 | — | — | — | 20,5 |
| 1987 | 51,6 | 39,9 | 6,9 | — | — | 1,7 |
| 1991 | 46,5 | 36,6 | 16,8 | — | — | 0,0 |
| 1995 | 37,4 | 30,0 | 23,9 | — | — | 8,7 |
| 1999 | 21,2 | 29,7 | 21,3 | 10,1 | — | 17,7 |
| 2002 | 3,6 | 24,1 | 37,2 | 5,0 | — | 30,1 |
| 2007 | 3,1 | 27,0 | 45,2 | 10,4 | — | 14,3 |
| 2011 | — | 31,3 | 49,4 | 9,4 | — | 9,9 |
Belediye başkanlığı 1984–2024. 1963–2024, 13 seçim kaydı · büyükşehir
Kutunun üzerine gelin: kazanan adı ve dönem partisi görünür.
1963'ten 2024'e 13 belediye başkanlığı seçiminin 6'sı merkez sol geleneğinde: İstanbul bu ölçüyle rekabetçi bir il (hâkim gelenek payı %46; 81 il içinde 51. sırada, 1 = en kararlı). Belediye 6 kez gelenek değiştirdi; en uzun kesintisiz dönem 5 seçimle Millî Görüş/AK Parti geleneğinin. Son seçimi (2024) merkez sol kazandı ve bu, üst üste 2. kazanımı. Daha uzun pencerede (1950–2011, 15 genel seçim) ilin en büyük geleneği merkez sol: ortalama %32 (Türkiye %28). Ülke ortalamasından en çok ayrıldığı yer merkez sağ: −6,8 puan.
Her şeritte 81 ilin dağılımı soluk noktalarla, bu il koyu noktayla, Türkiye ortalaması ince çizgiyle gösterilir. Sıfırın sağı ve solu göstergeye göre açıklanır.
İktidar bloğu (AK Parti+MHP) 2018→2023 milletvekili oyunda bu ilde 5,4 puan kaybetti; Türkiye ortalaması 4,4. Yani İstanbul ulusal dalgadan 0,9 puan daha çok etkilendi (81 il içinde kayıp sırası 35., 1 = en çok kaybeden). 2023 cumhurbaşkanlığında Erdoğan bu ilde ittifak partilerinin toplamından beklenenin 1,0 puan üstünde kaldı (Gelman–King artığı; sırası 18.). 2018'de aynı artık +0,3 idi — yön ya da büyüklük değişti; aday etkisi bu ilde kararlı değil. Aday primi 2023: Erdoğan +1,1, Kılıçdaroğlu −0,1 puan (aday oyu − kendi blokunun mv toplamı). Erdoğan blokunun üstüne çıktı, Kılıçdaroğlu altında kaldı. 2018'de HDP oyu %12,7: bu ilde blok hesapları Kürt siyasi hareketinin ağırlığı dikkate alınmadan okunmamalı.
Üstte partilerin bu ildeki milletvekili oyu değişimi (geçerli oy payı, puan). Altta kapalı-sistem bilanço ve bu bilançoyu üretebilecek en küçük seçmen hareketi: il düzeyinde kim kimden oy aldı sorusuna kestirim değil, alt sınır verilir.
| Kategori | 2018 | 2023 | Fark (puan) |
|---|---|---|---|
| AK Parti | %39,6 | %36,1 | −3,5 |
| MHP | %7,7 | %6,2 | −1,4 |
| YRP | — | %3,3 | +3,3 |
| CHP | %24,6 | %28,3 | +3,8 |
| İYİ | %7,4 | %8,1 | +0,6 |
| HDP/YSP | %11,8 | %8,2 | −3,6 |
| Diğer | %1,8 | %9,9 | +8,1 |
| Yeni seçmen | %7,2 | — | −7,2 |
| Ayrılan | — | %0,0 | +0,0 |
En küçük yer değiştirme. Bu tabloyu üretebilecek en küçük toplam hareket tabanın %15,7'si (yeni seçmen ve ayrılanlar dahil). Bunun içinde parti değiştirmek zorunda olan seçmen en az %8,5'i (Türkiye il ortalaması %10,2; 81 il içinde İstanbul 48. en oynak il, 1 = en oynak). İkisi de alt sınırdır: gerçek hareket daha büyük olabilir, daha küçük olamaz. En küçük çözümde en büyük akışlar: HDP/YSP → Diğer 3,6 puan; AK Parti → Diğer 3,5 puan; Yeni seçmen → CHP 3,3 puan; Yeni seçmen → YRP 3,3 puan. Bu, aynı toplamı veren çözümlerden biridir: kesin olan toplam ve net bilançodur, tek tek akışlar değil.
Bu ilde bloklar %50'nin altında kaldığı için iki seçimin toplamları tek başına "kim kimden aldı" sorusunu sınırlamıyor (Duncan–Davis alt sınırı sıfır); il için oy geçişi iddiaları ancak yukarıdaki alt sınır çözümü ve ulusal modelle birlikte okunabilir.
Geçerli oy payıyla (üstteki çubuklar) en büyük kayıp AK Parti (−6,6 puan), en büyük kazanç CHP (+1,9). Çubuklar geçerli oyu, bilanço ise yeni/ayrılan seçmeni de içeren ortak tabanı paylaştırır; iki sayı bu yüzden bire bir örtüşmez, ikisi de kesindir.
Kırk yıllık kazanan arşivinden bu ilin nasıl aday seçtiği; varsa büyükşehir yarışlarında aday primi (adayın oyu − partisinin taban oyu).
Bu il nasıl aday seçiyor? İstanbul'da seçmen, dönemin yükselen ulusal siyasi dalgasıyla uyumlu, güçlü icraat vaadi taşıyan profilleri ödüllendiriyor: 1984'te teknokrat mühendis Dalan, 1994'te teşkilatçı Erdoğan, 2019'da ilçe belediyeciliğinden gelen İmamoğlu bu örüntünün örnekleri. Aday profili meslekten çok 'büyük projeleri yönetebilir' imajı üzerinden okunuyor; mühendis-mimar-işletmeci gibi uygulamacı meslekler öne çıkıyor. İstanbul yerlisi olmak gerekli değil; kentin göçle kurulan yapısında hemşehri ağlarına (Karadeniz kökeni gibi) hitap edebilmek daha işlevsel. 1994-2019 arası 25 yıl milli görüş-AKP çizgisinde kalan başkanlık, 2019'da ilçe belediye başkanlığı performansıyla öne çıkan bir adaya geçti; İstanbul aynı zamanda başkanlığı ulusal liderliğe basamak yapan tek il.
Büyükşehir aday primi. Adayın oyu ile partisinin/ittifakının taban oyu arasındaki fark (puan). Bu ilde arşivde profil çıkarılmış adaylar:
| Yıl | Aday | Parti | Oy | Prim | Sonuç |
|---|---|---|---|---|---|
| 2019 | Binali Yıldırım | AK Parti | %45,0 | −5,7 | kaybetti (fark 806 bin oya çıktı) |
| 2019 | Binali Yıldırım | AK Parti | %48,6 | −2,1 | kaybetti (fark 13.729 oy; YSK seçimi iptal etti) |
| 2019 | Ekrem İmamoğlu | CHP | %48,8 | +10,3 | kazandı (YSK seçimi iptal etti) |
| 2019 | Ekrem İmamoğlu | CHP | %54,2 | +15,7 | kazandı (fark ~806 bin oy) |
| 2024 | Ekrem İmamoğlu | CHP | %51,1 | +5,4 | kazandı (Kurum %39,6) |
| 2024 | Murat Kurum | AK Parti | %39,6 | −0,7 | kaybetti (İmamoğlu %51,1) |
Ayrıntı ve karşılaştırma: Aday primi sayfası.
İstanbul yerelde salınımlı bir il: 6 kez gelenek değiştirdi. Burada aday ve konjonktür parti etiketinden ağır basıyor; il-özgü prim ölçüsü ulusal ortalamadan çok sapabilir.
2018→2023'te il ulusal dalgayla neredeyse birebir hareket etti (kayıp 5,4 vs 4,4): burada oyu oynatan ulusal gündemdi, yerel bir dinamik eklenmedi.
Parti değiştiren seçmen ülke ortalamasına yakın: en az %8,5 (ortalama %10,2); İstanbul bu ölçüde ne kale ne oynak, ortalama bir il.