Bu sayfa Diyarbakır'ın seçim tarihini tablo olarak değil, dört soruyla okur: il hangi geleneğe yaslanıyor ve bu ne kadar kararlı; 2018→2023'te ulusal dalgadan ne kadar saptı; oy nereye gitti ve bunun ne kadarı kanıtlanabilir; belediyeyi kim, hangi profille kazanıyor. Bütün sayılar YSK il sonuçlarından ve sitenin il modellerinden gelir; il için ayrıca kestirim yapılmaz.
Üstte 1950–2011 genel seçimlerinde ilin oyunun altı siyasi geleneğe dağılımı; altta 1984'ten bugüne belediye başkanlığını kazanan gelenek. Renk parti değil gelenek söyler.
| Yıl | merkez sağ | merkez sol | Millî Görüş/AK Parti | milliyetçi | Kürt siyaseti | diğer |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1950 | 99,1 | 0,9 | — | — | — | — |
| 1957 | 49,6 | 49,6 | — | 0,8 | — | — |
| 1961 | 19,2 | 32,8 | — | 5,2 | — | 42,8 |
| 1965 | 28,8 | 23,2 | — | 1,7 | — | 46,3 |
| 1969 | 35,5 | 7,3 | — | — | — | 57,2 |
| 1973 | 33,0 | 30,4 | 18,5 | — | — | 18,1 |
| 1977 | 26,1 | 34,8 | 17,9 | 1,1 | — | 20,1 |
| 1983 | 32,7 | 42,0 | — | — | — | 25,3 |
| 1987 | 36,2 | 34,9 | 24,5 | — | — | 4,4 |
| 1991 | 34,0 | 52,5 | 12,1 | — | — | 1,5 |
| 1995 | 24,7 | 4,6 | 18,8 | — | — | 52,0 |
| 1999 | 22,3 | 5,0 | 14,6 | 2,8 | — | 55,4 |
| 2002 | 7,2 | 5,9 | 16,0 | 1,5 | — | 69,4 |
| 2007 | 5,2 | 2,0 | 40,9 | 2,4 | — | 49,4 |
| 2011 | — | 2,3 | 32,2 | 0,8 | — | 64,6 |
Belediye başkanlığı 1984–2024. 1984–2024, 9 seçim kaydı · büyükşehir
Kutunun üzerine gelin: kazanan adı ve dönem partisi görünür.
1984'ten 2024'e 9 belediye başkanlığı seçiminin 5'i Kürt siyaseti geleneğinde: Diyarbakır bu ölçüyle ağırlıklı bir il (hâkim gelenek payı %56; 81 il içinde 33. sırada, 1 = en kararlı). Belediye 5 kez gelenek değiştirdi; en uzun kesintisiz dönem 4 seçimle Kürt siyaseti geleneğinin. Son seçimi (2024) Kürt siyaseti kazandı ve bu, üst üste 4. kazanımı. Daha uzun pencerede (1950–2011, 15 genel seçim) ilin en büyük geleneği diğer: ortalama %42 (Türkiye %13). Ülke ortalamasından en çok ayrıldığı yer diğer: +28,6 puan.
Her şeritte 81 ilin dağılımı soluk noktalarla, bu il koyu noktayla, Türkiye ortalaması ince çizgiyle gösterilir. Sıfırın sağı ve solu göstergeye göre açıklanır.
İktidar bloğu (AK Parti+MHP) 2018→2023 milletvekili oyunda bu ilde −3,4 puan kaybetti; Türkiye ortalaması 4,4. Yani Diyarbakır ulusal dalgadan 7,8 puan daha az etkilendi (81 il içinde kayıp sırası 78., 1 = en çok kaybeden). 2023 cumhurbaşkanlığında Erdoğan bu ilde ittifak partilerinin toplamından beklenenin 0,7 puan üstünde kaldı (Gelman–King artığı; sırası 23.). 2018'de aynı artık +5,3 idi — yön ya da büyüklük değişti; aday etkisi bu ilde kararlı değil. Aday primi 2023: Erdoğan +0,3, Kılıçdaroğlu +0,6 puan (aday oyu − kendi blokunun mv toplamı). İki aday da kendi bloğunun üstüne çıktı. 2018'de HDP oyu %65,5: bu ilde blok hesapları Kürt siyasi hareketinin ağırlığı dikkate alınmadan okunmamalı.
Üstte partilerin bu ildeki milletvekili oyu değişimi (geçerli oy payı, puan). Altta kapalı-sistem bilanço ve bu bilançoyu üretebilecek en küçük seçmen hareketi: il düzeyinde kim kimden oy aldı sorusuna kestirim değil, alt sınır verilir.
| Kategori | 2018 | 2023 | Fark (puan) |
|---|---|---|---|
| AK Parti | %19,7 | %23,2 | +3,4 |
| MHP | %1,3 | %1,5 | +0,2 |
| YRP | — | %1,5 | +1,5 |
| CHP | %2,3 | %8,2 | +5,9 |
| İYİ | %2,6 | %2,3 | −0,3 |
| HDP/YSP | %60,3 | %60,8 | +0,6 |
| Diğer | %5,8 | %2,4 | −3,4 |
| Yeni seçmen | %8,0 | — | −8,0 |
| Ayrılan | — | %0,0 | +0,0 |
En küçük yer değiştirme. Bu tabloyu üretebilecek en küçük toplam hareket tabanın %11,7'si (yeni seçmen ve ayrılanlar dahil). Bunun içinde parti değiştirmek zorunda olan seçmen en az %3,7'si (Türkiye il ortalaması %10,2; 81 il içinde Diyarbakır 74. en oynak il, 1 = en oynak). İkisi de alt sınırdır: gerçek hareket daha büyük olabilir, daha küçük olamaz. En küçük çözümde en büyük akışlar: Yeni seçmen → AK Parti 3,4 puan; Yeni seçmen → CHP 2,8 puan; Diğer → CHP 2,8 puan; Yeni seçmen → YRP 1,5 puan. Bu, aynı toplamı veren çözümlerden biridir: kesin olan toplam ve net bilançodur, tek tek akışlar değil.
Sandığın tek başına kanıtladığı (Duncan–Davis alt sınırı): 2018 HDP tabanının YSP'ye giden payı en az %35. Bu sınırlar hiçbir modele dayanmaz; yalnız iki seçimin toplamlarından çıkar.
Geçerli oy payıyla (üstteki çubuklar) en büyük kayıp HDP → YSP (−4,7 puan), en büyük kazanç CHP (+5,7). Çubuklar geçerli oyu, bilanço ise yeni/ayrılan seçmeni de içeren ortak tabanı paylaştırır; iki sayı bu yüzden bire bir örtüşmez, ikisi de kesindir.
Kırk yıllık kazanan arşivinden bu ilin nasıl aday seçtiği; varsa büyükşehir yarışlarında aday primi (adayın oyu − partisinin taban oyu).
Bu il nasıl aday seçiyor? Diyarbakır 1984-1994 arasında ulusal partiler (ANAP, SHP, RP) arasında el değiştirmiş, 1999'dan itibaren Kürt siyasi hareketinin dönem partileri altı seçimi art arda ve giderek artan oy oranlarıyla (%55-65 bandı) kazanmıştır. 2014'ten itibaren bu gelenekte parti içi eş başkanlık uygulaması (bir kadın-bir erkek) benimsenmiştir; mevzuatta tek başkan seçildiğinden eş başkanlık parti içi bir uygulamadır. Kazanan profili avukatlık, hekimlik ve gazetecilik gibi profesyonel mesleklere dayanır. 2016 ve 2019'da seçilmiş başkanların yerine İçişleri Bakanlığı görevlendirmesi yapılmış, 2024 seçiminin ardından seçilmiş yönetim yeniden göreve başlamıştır.
Deprem, maruziyeti ilden ile değişen tek büyük şok; bu il 11 afet ilinden biri.
Resmî hasar tespitlerine göre Diyarbakır'da hasar oranı %47,7. Deprem illerinde iktidar bloğunun 2018→2023 mv kaybı ortalama 4,1 puan, diğer illerde 4,5; Diyarbakır'de −3,4. Doz-tepki modelinde (2018 tabanı ve Kürt oyu kontrollü, HC3) hasar katsayısı −0,18 (p=.033): hasar arttıkça kayıp azalıyor — cezalandırma değil, toparlanma/bağlılık örüntüsü. Model ayrıntısı ve plasebo testi: Analiz.
Diyarbakır yerelde salınımlı bir il: 5 kez gelenek değiştirdi. Burada aday ve konjonktür parti etiketinden ağır basıyor; il-özgü prim ölçüsü ulusal ortalamadan çok sapabilir.
İktidar bloğu bu ilde ulusal ortalamadan 7,8 puan daha az kaybetti; il, 2023'te iktidar açısından tampon işlevi gördü.
Parti değiştiren seçmen az: en az %3,7 (ülke il ortalaması %10,2), 74. sıra. Diyarbakır oyunu az oynatan, blokları oturmuş bir il; ulusal dalga buraya sönümlenerek gelir.
Deprem ili: hasar oranı %47,7. Türkiye genelinde hasar arttıkça iktidar kaybı azaldı (doz katsayısı −0,18, p=.033); Diyarbakır bu örüntüye uyuyor (kaybı −3,4, deprem dışı iller ort. 4,5).