Hakkari'de seçmen: 1950'den bugüne kim, neden kazanıyor?
Bu sayfa Hakkari'nin seçim tarihini tablo olarak değil, dört soruyla okur: il hangi geleneğe yaslanıyor ve bu ne kadar kararlı; 2018→2023'te ulusal dalgadan ne kadar saptı; oy nereye gitti ve bunun ne kadarı kanıtlanabilir; belediyeyi kim, hangi profille kazanıyor. Bütün sayılar YSK il sonuçlarından ve sitenin il modellerinden gelir; il için ayrıca kestirim yapılmaz.
−0,4CB 2023 artığı: Erdoğan bu ilde blok oyunun öngördüğünün altında (53. sıra)
5/91984–2024 belediye seçimlerinde Kürt siyaseti geleneği; 4 kez el değiştirdi, son 4 seçim Kürt siyaseti
1. İl karakteri: 1950'den bugüne
Üstte 1950–2011 genel seçimlerinde ilin oyunun altı siyasi geleneğe dağılımı; altta 1984'ten bugüne belediye başkanlığını kazanan gelenek. Renk parti değil gelenek söyler.
merkez sağmerkez solMillî Görüş/AK PartimilliyetçiKürt siyasetidiğer
Tablo: yıl yıl gelenek payları (%)
Yıl
merkez sağ
merkez sol
Millî Görüş/AK Parti
milliyetçi
Kürt siyaseti
diğer
1950
—
100,0
—
—
—
—
1957
67,8
32,2
—
—
—
—
1961
3,1
41,3
—
—
—
55,6
1965
5,5
37,5
—
1,0
—
55,9
1969
27,8
34,0
—
—
—
38,2
1973
58,7
35,4
2,1
—
—
3,8
1977
43,4
36,5
18,5
—
—
1,6
1983
16,1
51,1
—
—
—
32,8
1987
43,8
46,0
2,6
—
—
7,6
1991
66,9
18,5
5,8
—
—
8,7
1995
31,3
4,6
6,0
—
—
58,1
1999
27,5
4,8
9,9
2,0
—
55,7
2002
1,5
8,1
6,8
4,0
—
79,5
2007
2,0
3,5
33,5
1,9
—
59,1
2011
—
0,9
16,5
1,0
—
81,6
Belediye başkanlığı 1984–2024. 1984–2024, 9 seçim kaydı
1984
ANAP
1989
ANAP
1994
SHP
1999
HADEP
2004
SHP
2009
DTP
2014
BDP
2019
HDP
2024
DEM Parti
Kutunun üzerine gelin: kazanan adı ve dönem partisi görünür.
1984'ten 2024'e 9 belediye başkanlığı seçiminin 5'i Kürt siyaseti geleneğinde: Hakkari bu ölçüyle ağırlıklı bir il (hâkim gelenek payı %56; 81 il içinde 33. sırada, 1 = en kararlı). Belediye 4 kez gelenek değiştirdi; en uzun kesintisiz dönem 4 seçimle Kürt siyaseti geleneğinin. Son seçimi (2024) Kürt siyaseti kazandı ve bu, üst üste 4. kazanımı. Daha uzun pencerede (1950–2011, 15 genel seçim) ilin en büyük geleneği diğer: ortalama %46 (Türkiye %13). Ülke ortalamasından en çok ayrıldığı yer diğer: +32,4 puan.
2. Ulusal dalgadan sapma
Her şeritte 81 ilin dağılımı soluk noktalarla, bu il koyu noktayla, Türkiye ortalaması ince çizgiyle gösterilir. Sıfırın sağı ve solu göstergeye göre açıklanır.
2023 cumhurbaşkanlığında Erdoğan bu ilde ittifak partilerinin toplamından beklenenin 0,4 puan altında kaldı (Gelman–King artığı; sırası 53.). 2018'de aynı artık — idi.
3. 2018 → 2023: oy nereye gitti?
Üstte partilerin bu ildeki milletvekili oyu değişimi (geçerli oy payı, puan). Altta kapalı-sistem bilanço ve bu bilançoyu üretebilecek en küçük seçmen hareketi: il düzeyinde kim kimden oy aldı sorusuna kestirim değil, alt sınır verilir.
Bu il için 2018–2023 mv karşılaştırması yok.
Bu il için 2018–2023 kapalı-sistem oy tablosu yok (Hakkari: il düzeyi hesap yapılmadı).
Neden alt sınır? Bir ilde iki seçimin toplamlarından geçiş oranları tek başına çıkarılamaz; verilebilecek olan, tabloyu üretebilecek en küçük hareket (sitenin Sankey yöntemi) ve — bloklar yeterince büyükse — Duncan–Davis sınırıdır. Türkiye geneli için 81 ilin birlikte kestirildiği belirsizlik aralıklı geçiş matrisi İddia Denetleyici'de, seçimden seçime tarihsel zincir Sürekli Zincir'dedir.
4. Kazanan profili ve aday
Kırk yıllık kazanan arşivinden bu ilin nasıl aday seçtiği; varsa büyükşehir yarışlarında aday primi (adayın oyu − partisinin taban oyu).
Bu il nasıl aday seçiyor? Hakkari merkez 1984-1994 arasında merkez sağ ve sosyal demokrat yerel eşraf çizgisinde kalmış; 1999'dan 2024'e kadar aralıksız yedi seçimde Kürt siyasi hareketinin dönem partileri (HADEP, DEHAP destekli SHP, DTP, BDP, HDP, DEM Parti) kazanmıştır. Bu partilerin parti içi eş başkanlık uygulaması Hakkari'de de geçerliydi; eş başkan adları taranan kaynaklarda teyit edilemedi. 2016, 2019 ve 2024'te seçilmiş başkanların yerine İçişleri Bakanlığı görevlendirmeleri yapılmıştır. 2024'te DEM Parti-AKP farkının 2,3 puana inmesi, önceki seçimlerdeki geniş farklarla kıyaslandığında rekabetin belirgin biçimde arttığını göstermektedir.
Meslek örüntüsü
1984-1994 döneminde yerel merkez sağ eşraf; 1999 sonrası Kürt siyasi hareketi kadrolarından gelen siyasetçiler; başkanların meslekleri çoğunlukla bilinmiyor
Eğitim
Güvenilir kayıt bulunamadı; bilinmiyor
Hemşehrilik
Kazananlar ağırlıkla Hakkari ve çevresinden; Keskin ailesi gibi soyadların farklı dönemlerde tekrarı yerel aile sürekliliğine işaret ediyor
Yeniden seçilme
Şükrü Çallı (1984+1989) ve Abdurrahman Keskin (1977 ve 1994) birden fazla kez seçildi; 1999 sonrası her seçimi farklı bir isim kazandı
Şükrü Çallı1984-1994 · ANAP'tan iki dönem üst üste seçilen merkez sağ başkan; 2009'da AKP adayı olarak yeniden yarıştı ancak %15,2'de kaldı.
Dilek Hatipoğlu2014-2016 · 2014'te BDP'den %66,7 ile seçilen ilin ilk kadın belediye başkanı; Kasım 2016'da yerine İçişleri Bakanlığı görevlendirmesi yapıldı.
Mehmet Sıddık Akış2024 (Nisan-Haziran) · DEM Parti'den %48,92 ile dar farkla seçildi; iki ay sonra yerine İçişleri Bakanlığı görevlendirmesi yapıldı.
5. Yorum
Hakkari yerelde salınımlı bir il: 4 kez gelenek değiştirdi. Burada aday ve konjonktür parti etiketinden ağır basıyor; il-özgü prim ölçüsü ulusal ortalamadan çok sapabilir.